С.Баяр: Намд атаман хэрэггүй
2016 оны 12 сарын 2 [Уншсан тоо: 290822]

-Сайн байна уу. Лондон нисч сураг алдрахаас тань өмнө уулзъя, ярилцъя гэж бодлоо. Хэзээ явах гэж байна?
-Сайн уу. Явахын хувьд шинэ он гаргана. Элчин сайдаар томилогдоно гэдэг дотоод, гадааддаа олон шат дамжлагатай ажил. Хувь, хувьсгалын бэлтгэлээ базаах хэрэгтэй. Хийх ажлаа төлөвлөх, холбогдох байгууллага, хүмүүстэй уулзаж ярилцах гээд цаг орно л доо.

- Таныг элчин сайдаар явах нь гэсэн сураг өнгөрсөн намраас дуулдаад л байсан. Би бол итгээгүй. Арай ч үгүй биз гэж бодож байлаа.
- Яагаад итгээгүй гэж ?

- Та шинэ засаг төрд ямар ч ажил, албан тушаалд очино гэвэл очих л хүн. Гэтэл тэгсэнгүй...
- Очно гэсэн зоргоороо очдог ажил гэж байхгүй. Байх ч ёсгүй. Өнгөрсөн дөрвөн жил намынхаа олон нөхдийн адил засаг төрд хаших ажилгүй явлаа. Одоо ажилтай болъё гэхлээр бас амаргүй. Хашиж байснаасаа ахин байж ханамж авдаг ёстой. Эс тэгвээс өөртөө,өрөөл бусдад урагшилж биш, уруудаж харагдана. Үүнийг хэн хүсэх билээ. Энэ талаасаа бол Ерөнхий сайд явсан хүнд олдох ажил ховор. Том дарга эрт болох нь эргээд хорлонтой гэж намын ах нар маань сургамжилдаг байлаа. Энэ тухай л сануулж байж. Тэгэхлээр одоо яах вэ ? Жин ахиж үзэх үү ? Хуучин жиндээ эсвэл жин хасаж дүү нартайгаа ажил булаалдах уу ? Тийм бодол алга гэдгээ би зургаа, долоон жилийн өмнө хэлсэн. Дараагийн үе маань ачаагаа үүрэх цаг ирлээ гэж...

-Шулуухан асууя. Танд таарах ажил Монголд олдоогүй учраас та Монголоо гадаадад төлөөлөн ажиллахаар болж байгаа юм уу?
-Улс төрд хүчээ үзэхгүй гэлээ ч гэрийн мухар сахин суухыг би хүсээгүй. Тэтгэвэрийн нас арай болоогүй, ажлын бага сага туршлага бас байна. Тиймээс ажил эрхлэх, улс орондоо зүтгэх ёстой. Тэгэхдээ улсдаа, журмын нөхөддөө ус биш, тус болох ажлын цэгээ зөв олох хэрэгтэй. Тийм цэг нь элчин сайдын ажил байж болох юм байна гэж бид ярьсан. Тэгээд л энэ асуудал ийм замаар явж байгаа нь энэ.

- “С.Баяр хэлсэн үгнээсээ буцлаа. Элчин сайдаар томилогдлоо. Би улс төрд зүтгэхгүй гээд байсан нь худлаа боллоо” гэж сонинд бичсэн байна билээ. Үүнд та ямар хариу өгөх бол?
- Би хэлсэн үгнээсээ буцаад байдаггүй. Улс төрд зүтгэхгүй гэдэг маань ажилгүй сууна гэсэн үг биш. Элчин сайд бол улс төрийн албан тушаал биш, энэ бол төрийн тусгай алба.

- Уруудаж харагдахыг хэн хүсэх билээ гэж та сая хэллээ. Ерөнхий сайд байсан хүн элчин сайд болох нь уруудаж байгаа хэрэг биш үү ?
- Төрийн албаны зэрэг дэвээр бол зиндаа буурна. Засгаа удирддаг Ерөнхий сайд улсдаа ганц. Яамаа удирддаг элчин сайд гуч орчим. Гэхдээ би өөрийгөө уруудлаа, доройтлоо гэж бодохгүй байна. Бодсон бодол, хэлсэн үг, бий болсон шинэ нөхцөл байдал гэж байна. Үүнтэй зохицож л амьдарна. Тэгээд ч хүн ажилдаа гологдоно уу гэхээс, хүнд гологдох ажил гэж үгүй. Тэгэх тусмаа элчин сайдын ажил. Хариуцсан ажилдаа эзэн байж чадвал элчин сайд бол бор гэртээ богд, хар гэртээ хаан. Би ийм ажил хийж байсан. Онц бөгөөд Бүрэн эрхт элчин сайд гэх дипломат том цол цагтаа хүртсэн. Энэ нь цэргийнхээр бол хошууч генералтай дүйх цол. Элчин сайдын ажил олон онцлогтой ч хийж болмоор, үр дүн гаргаж, ханамж авч болмоор ажил санагдсан.

-Төрийн өндөр албан тушаал хашиж байсан хүн элчин сайдаар томилогддог ийм жишиг бий юу ?
-Миний мэдэхээр Ерөнхий сайд асан Ш.Гунгаадорж гуай ажлаа өгөөд Хойд Солонгос, дараа нь Казахстан улсад элчин сайдаар томилогдож байсан санагддаг. Гадаадад ч ийм жишиг бий. Нөгөө домогт Молотов манайд элчин сайдаар томилогдож байлаа. ОХУ-ын өөр нэг Ерөнхий сайд асан Черномырдин Украин улсад элчин сайдаар удаан суусан. АНУ-ын дэд Ерөнхийлөгч асан Мондэйл Япон улсад элчин сайдаар явж байв. Иймэрхүү өөр жишиг бас бий байх, яг одоо сайн санахгүй байна.

- Жишиг нь байгаа учраас элчин сайд хийсэн ч яадаг юм гэж байгаа юм уу...
- Би жишиг энэ тэрийг нэг их дагаад байдаггүй. Зөв ч, буруу ч бодсоноороо л явдаг. Өөрийн бодол өөртөө зөв гэдэг дээ. Харин чи надтай ойрд уулзаагүй болоод тэр үү, намайгаа сайн байцааж, сайн баалж байх шив дээ (инээв)...

-Та нэг талаар хамгийн жаргалтай, дур зоргоороо яваа хүн харагддаг ч таны өмнөөс үлгэр домог, том том төлөвлөгөө зохиогсод бас байдаг. Тийм болохоор миний асуултууд таныг эргэж мөшгиж асуусан, баалсан мэт хэлбэр лүү орчихоод байдаг юм байлгүй...
- Зөв хөө. Мөшгөөд бай, баалаад бай. Чиний чаддаг ажил...

-Сая таныг УИХ-ын чуулганы хуралдаанаар оруулан хэлэлцүүлж байхад зарим гишүүн танаас “Оюу толгой”-н талаар асууж, нэлээд шүүмжлэх шиг болсон. Та хариуд нь “Оюу толгой”-н гэрээг байгуулснаараа би бахархдаг. ”Оюу толгойн ачаар одоо та бүгдийн цалин тавигдаж байгаа шүү” гэж хатуухан дугарч байгаа харагдсан. Та тэр мэт тавьсан асуулт, хэлсэн шүүмжлэлд нь эмзэглэсэн үү ?
- Шүүмжлэл байтугай элдэв дайралт, доромжлолд би эмзэглээд, онгонтоод байдаггүй. Миний энэ муу арьс овоо зузаан. Тэгээд ч парламентын танхимд энэ байтугай маргаан, хэрүүл өрнөдөг. Энэ байтугай л асуулт надаас асууж байлаа. Яг хэлсний хувьд гэвэл би “та бүгдийн цалин” гэж хавтгайруулж яриагүй. Асуудлаа мэдэхгүй, мэдэхийг хүсэхгүй хийрхэж яваа ганц нэг хүний нэрийг нь цохож байгаад “Оюу толгой”-н ач холбогдолыг товч сануулсан. УИХ маань энэ намаржингаа л улсын мөнгө төсвөө хэлэлцлээ. Харамсалтай нь, “Эрдэнэт”, “Оюу толгой” хоёр шиг улсын төсөвт дорвитой мөнгө оруулж байгаа үйлдвэр, аж ахуйн нэгж манайд алга. Үүнийг надаас элдэв юм асуугаад байсан тэр хүмүүс мэдсэн баймаар. Сүүг нь хүртэж байгаа саалийн ганц үнээгээ зүсэлсэн баймаар...

- Оюу толгойг “саалийн ганц үнээ” гэж ярьдаг болжээ. Яг өгсөн сүү, сааль нь юу юм бэ, тэгээд ?
- Тодорхой. Хэнд ч нээлттэй статистикийн мэдээнээс харсан ганц нэг тоо иш татъя. “Оюу толгой” хөдөлгөөнд орсон 2010 оноос хойш улсын болон орон нутгийн төсөвт 1,3 тэрбум ам.долларын татвар төлсөн байна. Гэхдээ энэ ч бас бага хэрэг. Үүнээс гадна “Оюу толгой”-д бараа, үйлчилгээ нийлүүлдэг монголын олон зуун аж ахуйн нэгж байдаг. Тэдэнд хийсэн төлбөр нь 4,3 тэрбум ам.доллар хүрсэн байна. Энэ хоёр тоо нийлээд одоогийн ханшаар бол 14 их наяд төгрөг. Энэ бол их мөнгө. Манай улсын жилийн төсвөөс хол давсан хэмжээний мөнгө. Энэ их мөнгө Монголдоо л шингэсэн. Тийм ч учраас би “Оюу толгой”-н гэрээ байгуулахад гол үүрэг гүйцэтгэсэн гэдгээрээ баярлаж, бахархаж явдаг. Үүнийгээ шаардлага гарвал хаана ч хэлдэг. 40 жилийн өмнө ажиллаж эхэлсэн “Эрдэнэт” үйлдвэр маань эхний 20 гаруй жилдээ монголын талдаа бол огт ашиггүй, дан алдагдалтай явж ирсэн байдаг. Үүнтэй харьцуулвал “Оюу толгой” маань “чамлахаас чанга атгах” ёстой үнэтэй эд байгаа юм...

- За, тийм байж. Гэхдээ “Оюу толгой”-н гэрээнд засах, сайжруулах зүйл цөөнгүй байна гэж ярьдаг хүмүүсийг та юу гэж үздэг вэ ?
- Өөдтэй юм энэ насандаа өөрсдөө хийж үээгүй атлаа өрөөл бусдын хийснийг үгүйсгэн харлуулж,мэдээлэл хомс орчинд тодрох санаатай хүмүүст би дургүй. Харин байдлаа сайжруулах өнцгөөс нь ярьж, шүүмжилж байгаа хүмүүсийг би ойлгодог, дэмждэг. “Оюу толгой” төслийн үр өгөөжийг дээшлүүлэх, байгуулсан гэрээний нөхцлөө сайжруулах чиглэлээр тууштай ажиллах ёстой гэж боддог. Гэрээ л учраас сайжруулах шаардлага, боломж бий. Энэ гэрээ цаашид олон жил үйлчилнэ. Тоо баримтаа тулгаж байгаад, нөхцөл байдлаа илэн далангүй хэлэлцэж байгаад хамтрагч талтайгаа ойлголцоод, тохиролцоод л явах хэрэгтэй. Жишээ нь, бид “Оюу толгой”-н 34 хувийг эзэмшдэг. Гадаад валютаар хийж буй гүйлгээнийхээ 34 хувьтай тэнцэх мөнгийг монголын банкны системээр хийж байх тохироо хийж болмоор санагддаг. Валют хомсдоод байгаа энэ үед тун хэрэгтэй алхам болно. Ярих л хэрэгтэй. Тэрнээс юү хүссэн ёсөн зүйлээ тулгаад, том том мэдэгдэл хийгээд хамтын ажиллагааны ямар ч ажил бүтэхгүй шүү дээ.

- Гэхдээ...
-Уучлаарай. Асуултыг чинь түр таслая. Нэг зүйлийг би онцолж хэлмээр байна. “Оюу толгой”-н ач холбогдол нь дан ганц төсөвт өгсөн татвар, монголын аж ахуйн нэгжүүдэд хийсэн төлбөрөөр хэмжигдэх юм биш. “Оюу толгой”-н дам нөлөө гэж бас байна. Тэр нь шууд нөлөөнөөсөө ч давсан байсан цаг саяхан. Өнгөрсөн дөрвөн жилд гаргасан олон бонд, тэрүүгээрээ олж ирсэн тэр их мөнгө, цаашилвал дэлхийн зах зээл дээр өндөр байсан Монгол Улсын нэр хүнд, дарах жин, энэ бүгд “Оюу толгой”-н төсөл амжилттай хэрэгжиж эхэлсний нөлөө, хаялга нь юм. Харамсалтай нь, энэ сайхан нөхцөл боломж хэдхэн жилийн дотор алга болов. Алга болоход популизмаар тодрох гэсэн хүмүүсийн муу нөлөө их байлаа. Надаас тэд хариуцлага нэхэн цамнаж болно. Харин алдагдсан энэ олон боломжийн талаар тэднээс хариуцлага хэн, хэзээ нэхэх юм бэ гэж асуумаар. Гэхдээ яах вэ... Цаг хугацаа бүхнийг харуулна, харуулж ч байна. Би энэ тухай пиар хийгээд, өөрийгөө магтаад, өрөөлийг муулаад явдаггүй. Харин УИХ-ын танхим дотор, улс орон даяр илт гүжирдээд, том том дугараад байхыг нь сонсоод, тэвчээд дуугүй сууж болохгүй. Дуугүй суувал зөвшөөрсний тэмдэг болно биз, тийм үү ? 

- Тийм нь ч тийм байх. Гэхдээ УИХ-аар батлагдахаар яваа хүн УИХ-ын танхимд ийм хэдэр хэгжүүн дугарч болдог юм байхдаа гэж бодсон учраас л танаас асууж байна.
- Нэгд, би парламентат ёсоо мэддэг, хүндэтгэдэг нэгэн. Хоёрт, зөвхөн надад хандаж хэлээд байгаа үг биш гэдгийг нь гадарлана. Засгийн тамга барьж буй одоогийн залуучууд зоригтой, дорвитой шийд гаргах зааг дээр ирээд байна. Намайг элдэвлэх гэхээсээ тэдэнд анхааруулга өгч, мохоох гэж байгаа санаатайг нь мэднэ. 2008-2009 онд “Оюу толгой”-н асуудал яригдаж байхад ийм мэтийн “анхааруулга”, дайралт, гүтгэлэг ирж байсан. Тэдгээрийг нь давж гарсан учраас “Оюу толгой”-н төсөл эхэлж, өнөөдөр улсад өгөөжөө өгч байна. Энэ төсөл эхлээгүй байсан бол эдийн засгийн байдал маань бүр долоон дор байх байлаа. Хийсэн нь буруудаж, хийгээгүй нь монждог, хийрхсэн нь манддаг хэвээр байвал улс орон маань өөдлөхгүй.Тийм учраас би хэлэх ёстойгоо хэлсэн. Тэрнээс хэдэрлэж хэгжүүрхсэн юм үгүй. Хууль тогтоох дээд байгууллагын танхимд хэлэх үг маань хэмжээ, хязгаартай гэдгээ би бас мэднэ.

- Би тантай олон удаа ярилцаж байжээ. Тэр ярилцлагуудаа би сая эргэж харлаа. Бусад хүнтэй хийсэн ярилцлагуудыг ч бас уншлаа. Таныг Москвад элчин сайдаар сууж байхад оросын “Известия” сонины нэг сэтгүүлчийн авсан ярилцлага байна...
- Тэр бол Шинкарев гуай. 1980-аад онд Монголд “Известия” сониныхоо сурвалжлагчаар ажиллаж байсан, манайхыг овоо сайн судалсан Леонид Шинкарев. “Цэдэнбал, Филатова хоёр” гэх алдарт ном бичсэн мундаг зохиолч...

- Тийм л дээ. Шинкарев гуай танаас “Элчин сайдын өргөөндөө улсынхаа Ерөнхийлөгчийн биш Чингис хааны зураг яагаад өлгөө вэ” гэж асуужээ.Тэр асуултад та “Монголын төрийг үндэслэгч бол байнгын фигур. Харин төрийн тэргүүн бол түр зуурынх” гэж хариулсан байсан. Тэр хариу надад таалагдсан. Баалахаас гадна би таныг бас магтаж, сайшааж байгаа биз дээ…?
- Тийм байна. Гялайлаа. Гэхдээ элдэв магтаалтай, тал зассан ярианд би дургүй. Тийм яриа давсгүй хоол шиг амтгүй байдаг. Өдөж хатгасан өргөстэй асуултын хариу бодож суух нь дээр. Ядаж л боорцог хөдлөөд, бодол цэгцэрдэг. Гэхдээ чи бол үнэндээ хүнийг магтах гэж магтаад байдаггүй юм билээ. Би чиний олон ярилцлагыг уншсан. Ярилцаж байгаа хүнээ хөөрхөн магтаж, хөөргөж байгаад тас савах хатуухан газар хайгаад явчихдаг… Тийм ээ ?

- Тийм байж магадгүй. Та ч магтаалд автахааргүй муу санаатай, хашир нөхөр л дөө...За тэгээд Их хааныхаа тэр хөргийг аваад Лондон нисэх гэж байна уу?

- Тэр хөрөг Москвадаа үлдсэн. Далай ламаас надад дурсгасан бурхантайгаа хамт Москвад байгаа монголчуудын арыг даасан шиг өлгөөстэй хэвээр байгаа байх. Шинэ газар очвол Их хааны шинэ зургаас гадна авч явмаар өөр хэдэн зураг ч бий. Гадагшаа удаан хугацаагаар зорихдоо авч явдаг, нутгийн өнгө, үнэр шингэсэн,энд байхдаа эгэл даруухан, хүний нутагт дэлгэгдэхээрээ эгшиглээд эхэлдэг хэдэн зураг бий.
   
- Хүний нутагт дэлгэгдэхээрээ эгшиглээд эхэлдэг гэж...Мөн ч гоё үг юм даа. Таны уран зургийн цуглуулга ер нь нэмэгдсэн үү?
- Миний цуглуулга ч гэж дээ. Томчуудын дэргэд ичмээр дамшиг. Гэхдээ ганц нэг зураг нэмэх нь нэмсэн. Бурхан надад урлагийн авъяас өгөөгүй ч энэ чиглэлийн бяцхан мэдрэмж бол хайрласан.